Umowa przedwstępna w stosunkach z zakresu prawa pracy

Stosowanie instytucji umowy przedwstępnej w stosunkach z zakresu prawa pracy jest utrwaloną praktyką, która doczekała się licznego orzecznictwa i teoretycznego omówienia w literaturze. Już 21 czerwca 1972 SN w uchwale III PZP 13/72 (OSNC 1972/11/201) stwierdził dopuszczalność stosowania umowy przedwstępnej w stosunkach z zakresu prawa pracy i możliwość dochodzenia roszczeń odszkodowawczych, co zostało wielokrotnie potwierdzone w kolejnych orzeczeniach SN (zob. post. SN z 2 października 1975 I PRN 21/75, OSP 1976/9/167; wyrok  SN z 15 marca 1977, I PRN 22/77, LEX nr 14368, wyrok SN z 3 października 1979, I PRN 128/79, wyrok SN z 10 września 1997, I PKN 243/97, OSNP 199812/357), w tym przytoczonych w dalszej części tego ustępu. Zarazem jednak odpowiednia, tj. dostosowana do specyfiki przepisów prawa pracy, interpretacja przepisów regulujących obowiązki stron umów przedwstępnych z zakresu prawa pracy stała się przedmiotem kolejnych orzeczeń SN.

Wśród najistotniejszych rozstrzygnięć SN uściślających zasady obowiązujące przy wykorzystania umów przedwstępnych w stosunkach z zakresu prawa pracy należy wskazać:

-        potwierdzenie konieczności osiągnięcia porozumienia stron umowy przedwstępnej co do istotnych postanowień przyrzeczonej umowy o pracę  - na co wielokrotnie wskazywał SN w wyrokach z 15 marca 1977 r.(I PRN 22/77, LEX nr 14368), 10 września 1997 r. (I PKN 243/97, OSNP 199812/357) oraz  z 19 stycznia 1998 r. (I PKN 482/97, OSNP 1998/23/686),

-        możliwość dochodzenia przez pracownika skutku silniejszego (zawarcia przyrzeczonej umowy o pracę) – jak w wyroku SN z 3 października 1979 (I PRN 128/79OSNC 1980/39), w którym stwierdzono uprawnienie pracownika do dochodzenia odszkodowania za zawarcie umowy o pracę na warunkach istotnie odbiegających od ustalonych w umowie przedwstępnej,

-        konieczność prawidłowego wyznaczenia konkretnego terminu zawarcia umowy przyrzeczonej – z uwzględnieniem obowiązujących reguł wykładni oświadczeń woli, o których mowa w art. 65 KC, na co wskazał SN w wyroku z 14 grudnia 2004 r. (II PK 108/04, OSNP 2005/15/223),

-        zakres możliwego do dochodzenia odszkodowania za uchylenie się pracodawcy od zawarcia przyrzeczonej umowy o pracę – uwzględniającego szkodę, której wysokość wyznaczać będą utracone pozostawania bez pracy zarobki, których wysokość uzależniona będzie od konkretnego wypadku, jednakże zasadniczo ograniczonego do wysokości „…trzymiesięcznego wynagrodzenia za pracę na stanowisku objętym umową przedwstępną” przy jednoczesnym zastrzeżeniu, że „dochodzenie tego odszkodowania nie jest uzależnione od żądania zawarcia umowy przyrzeczonej” jak to określił SN w uchwale z 22 kwietnia 1977 r. (I PZP 5/77, OSNC 1977/10/180).

Analogicznie, wszelkie porozumienia dokonane pomiędzy potencjalnym pracodawcą a potencjalnym pracownikiem nie spełniające wyżej wymienionych przesłanek nie rodzą skutków analogicznych dla umowy przedwstępnej, co uzasadnia ich traktowanie jako deklaracje negocjacyjne, zawierające wyraz woli stron lub list intencyjny (or. R. Golat „Umowa przedwstępna”, Sł.Pracown. 2007/7/19, K. Kubala „List intencyjny”, Rzeczpospolita, 1997/8/7).

Cechą specyficzną umowy przedwstępnej regulującej nawiązanie lub kontynuowanie stosunku pracy, zgodnie potwierdzoną zarówno w dotychczasowym orzecznictwie (zob. uchwała SN z 22 października 1987, III CZP 55/87, OSNC 1989/6/90, LEX nr 3456) jak i stanowisku doktryny (zob. T. Zieliński w glosie do uchwały SN z 22 października 1987 (III CZP 55/87), PIP 1991/3/108) jest znaczące ograniczenie możliwości dochodzenia skutku silniejszego umowy przedwstępnej wyłącznie dla osób dochodzących zatrudnienia, z pozbawieniem tej możliwości pracodawcy.

Przyjęcie oferty a powstanie umowy przedwstępnej

Przyjęcie  oferty  a  powstanie  umowy  przedwstępnej

Do zawarcia umowy przedwstępnej dochodzi z chwilą uzgodnienia oświadczeń woli stron, spełniających określone kryteria. W związku z powyższym nasuwa się spostrzeżenie, iż w niektórych sytuacjach do zawarcia umowy przedwstępnej może dojść w wyniku przyjęcia oferty (lub udzielenia przybicia podczas aukcji czy wyboru oferty w postępowaniu przetargowym). Do rozważań przyjęto dwie zasadnicze sytuacje, powstałe w oparciu o przepisy art. 66 i nast. KC oraz na gruncie przepisów u.g.n.

Co do zasady, w oparciu o przepisy art. 66 i nast. KC z chwilą przyjęcia oferty, wyboru oferty w ramach prowadzonego postępowania przetargowego lub z chwilą udzielenia przybicia podczas aukcji dochodzi do zawarcia umowy. Jeśli jednak ważność tak zawartej umowy warunkowana jest spełnieniem szczególnych wymagań przewidzianych w ustawie to, w oparciu o przepis art. 70² § 3 KC, z chwilą  przyjęcia oferty (lub wyboru oferty w ramach prowadzonego postępowania przetargowego lub z chwilą udzielenia przybicia podczas aukcji) powstaje stosunek zobowiązaniowy zbliżony formą do umowy przedwstępnej [zob. J. Gęsiak „Zawarcie umowy w drodze przetargu”, Rejent 1999/9/79 odmiennie: A. Rembieliński [w:] „KC z komentarzem”, str. 353]. Staje się tak w przypadku, gdy do osiągnięcia celu konieczne jest sporządzenie umowy z zachowaniem szczególnej formy.

Przed nowelizacją KC w 2003 roku, uzupełniającej art. 70² KC o przepis zawarty w § 3, uznawano, że powstały w przytoczonych powyżej okolicznościach stosunek zobowiązaniowy jest zbliżony formą do umowy przedwstępnej z zastrzeżeniem, że brak zachowania odpowiedniej formy uprawnia strony wyłącznie do skorzystania ze skutku słabszego umowy przedwstępnej [por. Z. Radwański „Prawo cywilne - część ogólna”, Warszawa 1999, s. 273; S. Rudnicki w glosie do wyroku SN z 21 września 2000, II CKN 1075/98, Rejent 2001/2/106; K. Korus, D. Rogoń, M. Żak „Komentarz do niektórych przepisów kodeksu cywilnego, zmienionych ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.03.49.408)”, LEX/el/2003]. Przedmiotowa zmiana KC rozszerzyła uprawnienia stron o możliwość dochodzenia zawarcia umowy przyrzeczonej mimo braku zachowania odpowiedniej formy, w trybie orzeczenia sądu.

Oceniając prawne konsekwencje ogłoszenia wyniku przetargu realizowanego w oparciu o przepisy u.g.n. stwierdzić należy nie tylko to, że konsekwencją złożenia określonego oświadczenia woli w postaci oferty i późniejszego przyjęcia oferty dochodzi do uzgodnienia oświadczeń woli stron, zawierającego wszystkie wymagane essentialia negotii umowy przyrzeczonej sprzedaży nieruchomości albo oddania w użytkowanie wieczyste nieruchomości gruntowej, lecz także jednocześnie zakreślony zostaje termin zawarcia umowy przyrzeczonej. Powyższe uprawnia do stwierdzenia, że z chwilą skutecznego i ważnego przyjęcia oferty dochodzi do zawarcia umowy przedwstępnej. W analogiczny sposób przepisy u.g.n. pozwalają oferentowi skorzystać ze skutku silniejszego umowy przedwstępnej poprzez dochodzenia zawarcia umowy przyrzeczonej w drodze sądowej, mimo braku zachowania formy notarialnej [por. jak E. Gniewek na gruncie przepisów ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (z dnia 29 kwietnia 1985 r. Dz. U. z 1997 nr 54, poz. 348) w glosie do uchwały SN z 2 sierpnia 1994, III CZP 96/94, Rejent 1995/4/146 oraz W.J. Kocot w glosie do wyroku SN z 27 czerwca 2003, IV CKN 302/01, OSP 2004/6/77].

W obu przypadkach należy wyraźnie zastrzec, że w aktualnie obowiązującym stanie prawnym, mimo znaczących podobieństw wymienionych okoliczności do umowy przedwstępnej są to odrębnie uregulowane formy, przez co nie mają do nich zastosowania dyspozycje zawarte w treści przepisów art. 389 i 390 KC, a wyłącznie zasady ogólne [zob. K. Osajda „Uwagi na tle wykładni przepisu art. 70² § 3 k.c.”, PPH 2004/2/21].

Zawarcie umowy przedwstępnej

Mając na względzie zasady określone w art. 60 i nast. KC należy przyjąć, że nieodzownym a przez to integralnym elementem umowy przedwstępnej jest przyjęcie przez wierzyciela złożonego przez dłużnika oświadczenia woli ustanawiającego określone zobowiązanie dłużnika (dla zobowiązania jednostronnego) lub z chwilą ostatecznego, wzajemnego uzgodnienia oświadczeń woli przez wszystkie strony zobowiązania wielostronnego.

Zauważyć przy tym należy, że chociaż złożenia oświadczenia woli nie można utożsamiać pojęciowo z dokonaniem czynności prawnej, to jednak w określonych sytuacjach dochodzi do konfuzji zawarcia umowy przedwstępnej (dokonania czynności prawnej) w drodze złożenia ważnego oświadczenia woli (powstania stosunku prawnego) (por. E.  Łętowska [w:]  „System Prawa Cywilnego. Prawo Zobowiązań. Część ogólna” [praca zbiorowa pod red. E.  Łętowskiej], Warszawa 2006, str. 22).

Mając na względzie fakt, że problematyka składania i ważności oświadczeń woli jest zagadnieniem tak szerokim, że jego nawet pobieżne omówienie w niniejszym opracowaniu nie jest możliwe, dla potrzeb omówienia instytucji umowy przedwstępnej zaznaczyć należy następujące, zasadnicze aspekty oświadczeń woli, od których może być uzależniona ważność umowy przedwstępnej:

-        zdolność stron do składania ważnych oświadczenia woli – przez co rozumiemy zarówno zdolność do czynności prawnych podmiotu składającego zobowiązanie (dłużnika) jak i zdolność prawną  przyjmującego zobowiązanie (wierzyciela) oceniane wg zasad ogólnych określonych w KC. Z zagadnieniem zdolności i ważności oświadczenia woli wiąże się także problematyka ważności składania, konwalidacji i przyjmowania oświadczeń woli przez pełnomocnika (prokurenta, opiekuna, kuratora etc.), osoby reprezentujące uprawnione organy osób prawnych,

-        treść oświadczenia woli – oceniana wg specyfiki zobowiązania; w szczególności spełniająca wymagania, od których ustawa uzależnia ważność danego oświadczenia woli,

-        forma czynności prawnej – rozumiana jako forma zewnętrznego objawienia (zakomunikowania) woli danej osoby (jak Z. Radwański [w:] „System…” Tom 2, str. 12 i nast. czy J. Górecki „Forma umów obligacyjnych i rzeczowych w prawie prywatnym międzynarodowym” Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2007, str. 17), w szczególności spełniająca wymagania, od których ustawa uzależnia ważność danego oświadczenia woli; istotną konsekwencją przyjęcia określonej formy czynności prawnej będzie podlegać stosownej specyfice wykładni, koncentrującej się w szczególności na ustaleniu znaczenia przypisywanego konkretnym oświadczeniom woli w dacie ich złożenia, a nie znaczeniom przypisywanym później przez składających (jak E. Łętowska [w:] „System prawa cywilnego. Prawo zobowiązań. Część ogólna” [praca zbiorowa pod red. E. Łętowskiej], Warszawa 2006, str. 25, por. też M. Zieliński, Z. Radwański „Wykładnia prawa cywilnego”),

-        uzyskanie mocy wiążącej oświadczenia (oświadczeń) woli – rozumianej jako spełnienie wymogu przyjęcia zobowiązania jednostronnego przez wierzyciela lub przyjęcie przez wszystkich wierzycieli, uzależnionych od siebie nawzajem wielostronnych, wzajemnych oświadczeń woli dłużników.

Do oświadczenia woli rodzącego zobowiązanie, ważność tego zobowiązania oceniana może być także pod kątem ewentualnych wad oświadczenia woli, wyrażających się poprzez niezgodność zewnętrznego oświadczenia woli z wolą wewnętrzną (odmiennie niż E. Łętowska [w:] „System prawa cywilnego. Prawo zobowiązań. Część ogólna” [praca zbiorowa pod red. E. Łętowskiej], Warszawa 2006, str. 25).

KC określa katalog wad oświadczeń woli, różnicując zarazem  skutki, jakie dla ważności takiego oświadczenia one wywierają, i tak:

-        brak świadomości lub swobody (art. 82 KC) skutkuje bezwzględną nieważnością oświadczenia woli,

-        pozorność (art. 83 KC) skutkuje bezwzględną nieważnością oświadczenia woli, chyba  że pozorność miała na celu ukrycie innej czynności prawnej (kiedy to ważność tego oświadczenia woli oceniana jest wg właściwości czynności dyssymulowanej), lub kiedy na podstawie powstałej na skutek pozornego oświadczenia woli czynności prawnej osoba trzecia nabyła prawo lub została zwolniona z obowiązku, o ile nie działała w złej wierze,

-        błąd (art. 84)  rozumiany jako fałszywa ocena rzeczywistego stanu rzeczy, w zależności od przyczyny (obiektywna / subiektywna) powstania błędu, jego znaczenia dla treści podjętego pod jego wpływem oświadczenia woli (istotny subiektywnie i obiektywnie) czy też zakresu czynności prawnej powstałej na skutek oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu (odpłatna / nieodpłatna) – przepis różnicuje możliwość uchylenia się od skutków podjętych oświadczeń woli,

-        bezprawna groźba (art. 87 KC), skutkująca nieważnością względną złożonego pod jej wpływem oświadczenia woli.

Systemowa klasyfikacja umowy przedwstępnej

Jak wynika z fundamentalnej zasady swobody umów określonej w treści art. 353¹ KC strony  mogą dowolnie kształtować postanowienia umów, przez co rozumie się także swobodę w doborze formy zobowiązania. Zarazem jednak KC definiuje określone typy umów nazwanych charakteryzujących się oprócz wyczerpująco określonego katalogu essentialia negotti, dodatkowym zestawem cech np. różnicujących uprawnienia stron je zawierających, niekiedy uzależniając uprawnienia stron od spełnienia dodatkowych warunków lub określających wymóg i/lub konsekwencje zachowania określonej formy zawarcia umowy. Stąd też, jak wskazał SN w wyroku z 6 listopada 2002 (I CKN 1144/00): „…swoboda zainteresowanych stron w ustalaniu czynności prawnych nie jest bezwzględna. Jej granice określają natura stosunku prawnego, zasady współżycia społecznego i przepisy ustawy (…)”

Jedną z typowych form umowy uregulowanej w przepisach art. 389-390 KC jest umowa przedwstępna stanowiąca przedmiot niniejszego opracowania. W doktrynie spotkać można rozważania dotyczące zakresu stosowania umowy przedwstępnej, od ujmowanego wąsko (wyłącznie w stosunku do umów o charakterze obligacyjnym (zob. E. Drozd „Umowa przedwstępna”, str. 440 i nast.; E. Gniewek „Z problematyki prawnej umów przedwstępnych”, NP. 1970, NT 7-8, str. 1045-1016) do szerokiego, tj. w całym zakresie umów objętych prawem cywilnym (zob. W. Popiołek [w:] „KC. Komentarz do art. 1-449¹¹” tom I, [praca zbiorowa pod red. K. Pietrzykowskiego], Warszawa 2008, str. 1127). Zwolennicy poglądu ograniczającego zakres stosowania umowy przedwstępnej wyłącznie do kontraktów obligacyjnych powołują się głównie na systematykę KC jak też uregulowanie jej w części ogólnej KC wysnuwając z tego wniosek o stworzeniu tej instytucji wyłącznie dla potrzeb umów zobowiązujących (por. uzasadnienie wyr. SN z 5 czerwca 1997, I CKN 162/97, OSNC 1997/12/199). Podnoszony jest przy tym argument związany z pozorną trudnością w odróżnieniu umowy przedwstępnej od umowy sprzedaży czy darowizny, jeśli wywierają one wyłącznie skutek zobowiązujący i dylemat, czy do tak skonstruowanych kontraktów zastosowanie mają art. 389 i 390 KC?

Przeciwnicy wąskiego ujmowania zakresu stosowania umowy przedwstępnej argumentują, że klasyfikacja obowiązujących źródeł prawa nie różnicuje w żadnej formie i zakresie przepisów prawa materialnego zawartych w KC od tych, zawartych w KPC i odwrotnie. Analogicznie, KC nie rozróżnia formalnie określonych czynności prawnych od ich zawarcia w części ogólnej czy szczegółowej, uzależniając ocenę danych przepisów od ich meritum, a nie umiejscowienia. Odnosząc się do kwestii problemów związanych z rozróżnieniem umów sprzedaży i darowizny od umowy przedwstępnej, zwolennicy szerokiego zakresu stosowania umowy przedwstępnej odwołują się do zasadniczego kryterium rozróżnialności, jakim ich zdaniem jest pomocniczość  umowy przedwstępnej rozumiana jako niesamoistny akt przygotowujący do zawarcia umowy głównej, a nie – jak to może mieć miejsce w przypadku umów sprzedaży czy darowizny o charakterze zobowiązującym – element stanowiący jeden z zasadniczych etapów czynności prawnej.

W ocenie autora niniejszego opracowania racjonalny jest pogląd ujmujący rolę instytucji umowy przedwstępnej szeroko, umożliwiając jej stosowanie w odniesieniu do wszystkich stosunków zobowiązaniowych na gruncie prawa cywilnego (Por. A Rembieliński [w:] „Kodeks cywilny z komentarzem”, [praca zbiorowa pod red. J. Winiarza] Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1989, str. 353; A. Maciąg „Rodzaje umów, które mogą być poprzedzone umową przedwstępną, NP 1979, nr 7-8, str. 62 i nast.; A. Łuszpak-Zając „Źródła cywilno-prawnego obowiązku zawarcia umowy”, Kraków 2000, str. 222; M. Krajewski „Umowa”, str. 68 oraz [w:] „System PrPryw”, tom 5, str. 732 i nast.; W. Popiołek [w:] „KC.KomentarzDoArt.1-449¹¹”, str. 1127; Cz. Żuławska [w:] „Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga III. Zobowiązania. Tom 1”, Warszawa 2007, str. 171). Najbardziej przekonującym argumentem potwierdzającym trafność powyższego jest powszechne wykorzystanie instytucji umowy przedwstępnej w prawie spółek handlowych i innych stosunkach prawa cywilnego.

Potwierdzeniem prawidłowości szerokiego zastosowania instytucji umowy przedwstępnej jest m.in. bogate orzecznictwo SN dotyczące spraw z zakresu prawa pracy, w którym dobitnie stwierdzono możliwość zawierania umów przedwstępnych w stosunkach pracy – omówienie części przedmiotowych orzeczeń SN zawarte jest w dalszej części niniejszego opracowania.

Zarazem jednak zauważyć należy, że szerokie stosowanie instytucji umowy przedwstępnej w odniesieniu do stosunków zobowiązaniowych może podlegać – w określonych sytuacjach – pewnym ograniczeniom, szczególnie dotyczącym możliwości dochodzenia skutku silniejszego umowy przedwstępnej (umowa przedwstępna do umowy spółki handlowej (jak M. Hałgas „Dopuszczalność zawierania umowy przedwstępnej do umowy spółki handlowej”, PUG 2005/8/12) czy dochodzenie przyrzeczonej umowy o pracę przez pracodawcę).

Ze względu na szczególny charakter umowy przedwstępnej, przejawiający się w podjęciu zobowiązania do złożenia w przyszłości określonego oświadczenia woli, może to być umowa jednostronnie lub dwustronnie zobowiązująca. Zastrzec przy tym należy, że w przypadku umowy dwustronnie zobowiązującej jest to umowa konsensualna (dochodzi do skutku solo consensu), nie można jej  jednak traktować jako umowy wzajemnej z art. 487 § 2 KC, albowiem jej treścią nie jest wzajemne świadczenie stron polegające na złożeniu oświadczeń woli, lecz jedno świadczenie, polegające na zawarciu umowy przyrzeczonej. Powyższe znalazło potwierdzenie w orzecznictwie SN (wyrok SN z 14 grudnia 1999, II CKN 624/98, OSN 2000, nr 6, poz. 120; tak też wyrok SN z 2 kwietnia 2004, III CK 537/02, LEX nr 172786), uznanym następnie przez doktrynę (Zob. glosy do przedmiotowego wyroku SN: A. Olejniczak, Rej. 2000, nr 7-8, str. 118-127; M. Wrzołek-Romańczuk, Pal. 2000, nr 11-12, str. 221-226; W. Kubala, R. Pr. 2001, nr 1, str. 134-139 oraz M. Krajewski [w:] „SystPrPryw. Prawo Zobowiązań – część ogólna. Tom 5” [praca zbiorowa pod. red. E. Łętowskiej] Warszawa 2006, str. 741, a także B. Czech [w:] „Kodeks Cywilny. Tom 2” [praca zbiorowa: H. Ciepła, B. Czech, S. Dąbrowski, T. Domińczyk, H. Pietrzykowski, Z. Strus, M. Zychowicz, A. Wypiórkiewicz] WZPP, Warszawa, 2005, str. 101).

W praktyce zdarza się, iż w umowie przedwstępnej strony zawierają dodatkowe postanowienia o charakterze rozporządzającym przedmiotem umowy przyrzeczonej z umowy przedwstępnej, który to przypadek będzie omówiony w dalszej części niniejszego opracowania.

Zawarcie przepisów regulujących instytucję umowy przedwstępnej w części ogólnej księgi III KC i ustawowe zakreślenie cech charakteryzujących ten typ umowy wywiera taki skutek, że czynność prawna uwzględniająca całościowo cechy konieczne znamionujące umowę przedwstępną zawsze wywoływać będzie określone skutki prawne (zob. Z. Radwański J. Panowicz-Lipska „Zobowiązania - część szczegółowa.” Wydanie 7, Warszawa 2007, str. 7-8), w szczególności zaś niedotrzymanie postanowień umowy uprawnia do dochodzenia roszczeń wynikających ze zwłoki (zob. M. Krajewski „Umowa przedwstępna” Warszawa 2000, str. 61).  Zarazem do jej ważności nie jest wymagane zastosowanie określonej formy, a w przypadku sprzeczności między nazwą umowy a jej treścią decydującą rolę odgrywać będą jej postanowienia, o ile wykładnia art. 65 KC prowadzić będzie do wniosku, iż strony zgodnie miały na celu umowę odpowiadającą nazwie (zob. F. Błahuta [w:] „KC. Komentarz” t. 2, str. 929; A. Łuszpak-Zając ”Realizacja roszczenia o zawarcie umowy”, Warszawa 2005, str. 50).